Đã đến lúc bắt đầu xây dựng

11 Jan 2025·7 phút đọc

Dù từ nhỏ đã thích sửa chữa và tối ưu mọi thứ, tôi lại có một tỷ lệ tạo ra những thứ mới thấp đến đáng buồn. Và kể từ khi nhận ra điều đó, tôi luôn cảm thấy xấu hổ. Có lẽ bạn sẽ hỏi tại sao? Chà, chính tôi cũng thấy khó hiểu.

Nếu đã trải qua chương trình học điển hình ở châu Á (như tôi trong suốt 16 năm), có lẽ bạn sẽ hiểu khi tôi nói rằng nó thực sự không chừa nhiều chỗ cho sở thích nếu bạn muốn trở thành người có thành tích hàng đầu. Điều này đặc biệt đúng ở Việt Nam, nơi một kỳ thi lớn thường quyết định “fate” của sự nghiệp chuyên môn. Hoặc ít nhất, câu chuyện phổ biến vẫn thường là như vậy.

Không có gì bí mật khi tôi tự hào vì đã phát triển tốt trong hệ thống đó. Một phần vì ai lại không tự hào khi là người đạt thành tích cao. Nhưng chủ yếu vì đó là kiểu cuộc đua chuột khắc nghiệt có thể để lại sang chấn nhiều năm sau. Kiểu trải nghiệm khiến bạn ở tuổi 24 vẫn thức giấc giữa đêm, mồ hôi lạnh toát ra, nghĩ rằng ngày mai mình có một kỳ thi quan trọng và chắc chắn tiêu đời vì chưa chuẩn bị gì. Việc thành công của bạn gắn chặt với danh dự và danh tiếng gia đình cũng chẳng giúp ích gì. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu mình vô tình mắc một dạng PTSD nào đó từ toàn bộ thử thách này. Vì vậy, tôi nghĩ mình xứng đáng cảm thấy tự hào vì không chỉ sống sót mà còn phát triển tốt trong môi trường ấy. Nhưng với cái giá nào?

Tôi bắt đầu suy nghĩ sâu sắc hơn về điều này sau khi đọc bài “A Project of One’s Own” của PG.

Instead of telling kids that their treehouses could be on the path to the work they do as adults, we tell them the path goes through school. And unfortunately schoolwork tends to be very different from working on projects of one’s own. It’s usually neither a project, nor one’s own. So as school gets more serious, working on projects of one’s own is something that survives, if at all, as a thin thread off to the side.

Tôi vẫn nhớ những ngày đầu học cách tự làm trò chơi. Tôi nghĩ việc một kỹ sư lần đầu được khơi dậy đam mê qua nỗ lực tự làm trò chơi là điều khá phổ biến, nếu không muốn nói là sáo mòn. Tôi nhớ mình mê mẩn đến mức hoàn thành hết bài tập chỉ trong 20 phút đầu sau khi thức dậy từ giờ ngủ trưa bắt buộc ở trường tiểu học, chỉ để có thêm thời gian làm trò chơi ở nhà. Chẳng bao lâu sau, như hầu hết các bà mẹ châu Á, mẹ tôi “supplement” thời gian rảnh của tôi bằng nhiều lớp học thêm và bài tập hơn. Đó là một khoảng thời gian vui vẻ, dù ngắn ngủi.

And our customs make it harder. We treat “playing” and “hobbies” as qualitatively different from “work”. It’s not clear to a kid building a treehouse that there’s a direct (though long) route from that to architecture or engineering.

Mọi chuyện cũng chẳng khá hơn khi tôi lên cấp hai. Tôi tham gia câu lạc bộ IT của trường, nơi thiên về việc chuẩn bị cho các kỳ thi tin học hơn là xây dựng những thứ thú vị bằng máy tính, và học ngôn ngữ lập trình đầu tiên: Turbo Pascal. Tôi nhớ khoảnh khắc kỳ diệu khi thấy một cây thông Noel được đoạn code của mình in ra terminal theo chương trình. Tôi tự nhủ đây chính là nó: sức mạnh của sự sáng tạo. Nhưng một lần nữa, sự nhiệt tình của tôi nhanh chóng bị dập tắt. Tôi phải chuẩn bị cho kỳ thi quốc gia, còn IT không phải “specialty” của tôi. Math mới phải. Đừng hiểu lầm, tôi thích toán. Vấn đề là để đạt thành tích đủ tốt nhằm vào được trường cấp ba hàng đầu về toán, ngoài ăn và ngủ ra bạn gần như không còn thời gian cho bất cứ điều gì khác. Vì vậy, tôi không còn lựa chọn nào ngoài việc ngừng xây dựng và tập trung vào chuyện học.

Đến đây, có lẽ bạn đã nhận ra tôi có lẽ chính là trường hợp cực đoan của điều PG đề cập trong bài luận. Và điều tệ nhất là: bên lề chẳng còn lại gì cho tôi, dù chỉ một sợi chỉ mỏng manh.

Sau cấp hai, tôi đạt được trạng thái gần như tự lập nhờ một học bổng đến Singapore. Một điều thú vị xảy ra. Tôi được giới thiệu về khái niệm Co-Curricular Activities (CCA). Việc học sinh được làm điều gì đó ngoài học tập sau giờ học thật xa lạ. Điều đó lẽ ra sẽ mang lại lợi ích lớn cho tôi nếu tôi không bị câu lạc bộ robotic của trường từ chối vì không thể điều khiển robot của họ đi qua một đường ống trong khi không nhìn thấy gì. Để biện hộ cho mình, đó là lần đầu tiên tôi điều khiển robot, chưa nói đến việc điều khiển nó đi qua một đường ống mà không nhìn. Điều đó vẫn khiến tôi bối rối cho đến tận hôm nay. Tại sao lại từ chối một học sinh tham gia điều họ quan tâm chỉ vì một thứ tùy tiện như bài kiểm tra đó? Nhưng tôi lạc đề rồi. Vì vậy, một lần nữa, tôi dành thời gian sau giờ học mà chẳng có gì để làm ngoài học tập.

Mãi đến đại học, tôi mới một lần nữa tìm lại niềm đam mê lập trình và xây dựng. Nhưng lúc ấy, tôi đã không rèn luyện cơ bắp sáng tạo của mình quá lâu nên mất một thời gian mới bắt kịp. Vì vậy, dù đã thực hiện được một số lượng dự án khá ổn trong những năm đại học, con số đó vẫn chẳng gần với mức tôi mong muốn. Nếu bạn hỏi điều gì khiến tôi tự hào nhất, tôi sẽ không thể trả lời thành thật. Bởi phần lớn chúng là sản phẩm của áp lực bên ngoài, không phải từ bên trong. Và điều đó để lại trong tôi cảm giác xấu hổ và hối tiếc. Tôi nghĩ về tất cả những điều lẽ ra đã có thể xảy ra, cùng nỗi sợ rằng mình có thể đã lãng phí toàn bộ thời gian trong giai đoạn có lẽ tự do nhất đời mình.

Vậy giờ tôi đã tốt nghiệp, tiếp theo là gì? Tôi nhận ra rằng suy cho cùng, điều mình muốn là rèn luyện cơ bắp sáng tạo ấy thật nhiều. Trở nên giỏi đến mức người khác không thể phớt lờ tôi. Trưởng thành theo cách của riêng mình, chứ không phải vì một áp lực bên ngoài nào đó. Và cuối cùng là tạo ra thứ gì đó thực sự thuộc về mình, thứ mà tôi có thể tự hào.

Nếu thời điểm tốt nhất để bắt đầu là hôm qua, thì thời điểm tốt thứ hai là hôm nay. Và đó là điều tôi sẽ làm. Nếu mỗi ngày tôi tận tâm đưa dự án tiến lên vài dòng code, tôi nghĩ sớm muộn gì mình cũng sẽ có thứ để giới thiệu. Tôi mong chờ những gì mình sẽ xây dựng và học hỏi trong vài tháng tới. Đã đến lúc bắt đầu xây dựng!

Tôi sẽ đảm bảo ghi lại mọi điều mình học được trên hành trình này như một cách để tự chịu trách nhiệm với việc học của bản thân. Vì vậy, nếu bạn quan tâm, hãy thêm blog của tôi vào RSS feed của bạn! Sự ủng hộ của bạn luôn được trân trọng!